در روز ‪ ۳۰‬شهريور سال ‪۱۲۸۱‬هجري شمسي برابر با بيستم جمادي‌الثاني ‪۱۳۲۰‬ هجري قمري (‪ ۲۴‬سپتامبر ‪ ۱۹۰۲‬ميلادي) در شهرستان خمين از توابع استان مركزي ايران در خانواده‌اي اهل علم و هجرت، كودكي پاي بر خاكدان طبيعت نهاد كه سال‌ها بعد سرمنشاي عظيم تحولات ايران شد.

خانواده اين كودك نام او را روح الله ناميدند .

پدر بزرگوار روح الله، مرحوم آيت‌الله سيد مصطفي موسوي از معاصران مرحوم آيت‌الله ميرزاي شيرازي بود.

وي پس از آن كه سالياني چند در نجف اشرف علوم و معارف اسلامي را فرا گرفت و به درجه اجتهاد نايل آمد، به ايران بازگشت و در خمين ملجا مردم و هادي آنان در امور ديني شد.

آيت‌الله موسوي به‌دليل سردادن نداي حق طلبي و مقاومت در برابر زورگويي عده‌اي از عمال طاغوت، سرانجام در مسير خمين به اراك ازسوي آنان هدف گلوله قرار گرفت و به شهادت رسيد.

بستگان شهيد براي اجراي حكم الهي قصاص به تهران (دارالحكومه وقت) رهسپار شدند و بر اجراي عدالت اصرار ورزيدند تا قاتل قصاص شد.

بدين ترتيب روح‌الله از اوان كودكي با رنج يتيمي آشنا و بامفهوم شهادت روبه‌رو شد.

* كودكي و نوجواني
وي دوران كودكي و نوجواني را تحت سرپرستي مادرش بانو هاجر از خاندان علم و تقوا و از نوادگان مرحوم آيت الله خوانساري (صاحب زبده التصانيف) و نيز عمه‌اش سپري كرد. در سن ‪ ۱۵‬سالگي از نعمت وجود آن دو عزيز نيز محروم شد.

روح الله از سنين كودكي و نوجواني با بهره‌گيري از هوشي سرشار، قسمتي از معارف متداول روز و علوم مقدماتي و سطح حوزه‌هاي دينيه، از آن جمله ادبيات عرب، منطق و فقه و اصول را نزد معلمان وعلماي منطقه از جمله ميرزا محمود افتخار العلما، ميرزا رضا نجفي خميني، شيخ علي محمد بروجردي، شيخ محمد گلپايگاني و عباس اراكي و بيش ازهمه نزد برادر بزرگش آيت‌الله سيد مرتضي پسنديده فرا گرفت و در سال ‪ ۱۲۹۸‬ه ش عازم حوزه علميه اراك شد.

* روح الله تحصيل، تدريس و ازدواج
در سال ‪ ۱۳۰۰‬روح الله كه جواني نوزده ساله بود براي ادامه تحصيل در حوزه آيت الله حائري راهي اراك شد و پس از مدتي به قم عزيمت كرد. اساتيد ايشان را در طول دوران تحصيل تا چهارده نفر ذكر كرده‌اند كه از ميان آنها آيت الله حائري و آيت الله شاه‌آبادي به دليل شخصيت خاص معنوي بسيار بارز بودند.

روح حساس و جستجوگر اين طلبه جوان باعث مي‌شد تا ايشان تنها به ادبيات عرب و دروس فقه و اصول بسنده نكند و به ديگر رشته‌هاي علمي نيز علاقه‌مندانه روي آورد.

از اين رو همزمان با فراگيري فقه و اصول نزد فقها و مجتهدين وقت به فراگيري رياضيات و فلسفه نزد مرحوم حاج سيدابوالحسن رفيعي قزويني پرداخت و ادامه همين دروس به اضافه علوم معنوي و عرفاني را نزد مرحوم آقا ميرزا علي‌اكبرحكمي يزدي و عروض و قوافي و فلسفه اسلامي و فلسفه غرب را نزد مرحوم آقا شيخ محمدرضا مسجد شاهي اصفهاني و اخلاق و عرفان را نزد مرحوم آيت الله حاج ميرزا جواد ملكي تبريزي و عالي‌ترين سطوح عرفان نظري و عملي را به مدت شش سال نزد مرحوم آيت‌الله آقا ميرزا محمد علي شاه آبادي آموخت.

روح الله موسوي در اين دوران به آقاي خميني شهرت يافت .

ايشان طي ساليان طولاني درحوزه علميه قم به تدريس چندين دوره فقه، اصول، فلسفه و عرفان واخلاق‌اسلامي در مدرسه فيضيه، مسجد اعظم، مسجد محمديه، مدرسه حاج ملاصادق، مسجد سلماسي همت گماشت.

امام خميني در حوزه علميه نجف نيز حدود ‪۱۴‬سال در مسجد شيخ‌اعظم انصاري معارف اهل بيت و فقه را درعالي‌ترين سطوح تدريس كرد و در نجف بود كه براي نخستين بار مباني نظري حكومت اسلامي را در سلسله درس‌هاي ولايت فقيه بازگو كرد.

سال ‪ ۱۳۰۸‬روح الله با وساطت يكي از دوستان خود از دختر آقاي ثقفي يكي از طلاب حوزه علميه خواستگاري و سپس ازدواج كرد.

در سال ‪ ۱۳۱۶‬روح الله موسوي خميني كه ‪ ۳۶‬سال داشت از اساتيد و مدرسين فاضل و بنام حوزه علميه قم شد و طلاب جوان آرزوي حضور در كلاس ايشان را داشتند.

* آغاز مبارزات سياسي
در سال ‪ ۱۳۴۰‬و ‪ ۴۱‬ماجراي انجمن‌هاي ايالتي و ولايتي كه به موجب آن شرط مسلمان بودن، سوگند به قرآن كريم و مرد بودن انتخاب‌كنندگان و كانديداها تغيير مي‌يافت در ‪ ۱۶‬مهر ‪ ۱۳۴۱‬ه.ش به تصويب كابينه اميراسد الله علم رسيد، فرصتي پديد آورد تا ايشان در رهبريت قيام روحانيت ايفاي نقش كند.

بدين ترتيب قيام سراسري روحانيت و ملت ايران در ‪ ۱۵‬خرداد سال ‪ ۱۳۴۲‬با دو ويژگي برجسته يعني رهبري واحد امام‌خميني واسلامي بودن انگيزه‌ها، شعارها و هدف‌هاي قيام، سرآغازي شد بر فصل نوين مبارزات ملت ايران كه بعدها تحت نام انقلاب اسلامي در جهان شناخته و معرفي شد.

* قيام ‪ ۱۵‬خرداد
امام خميني عصر عاشوراي ‪ ۱۳‬خرداد ‪ ۱۳۴۲‬در مدرسه فيضيه نطق تاريخي خود را كه آغازي بر قيام ‪ ۱۵‬خرداد بود ايراد كرد.

سخنان امام خميني همچون پتكي بر روح شاه كه جنون قدرت و تكبر فرعوني او زبانزد خاص و عام بود فرود آمد. شاه فرمان خاموش كردن صداي قيام را صادر كرد. نخست جمع زيادي از ياران امام خميني در شامگاه ‪ ۱۴‬خرداد دستگير و سحرگاه پانزده خرداد ‪ ۴۲‬صدها كماندوي اعزامي از مركز، منزل حضرت امام را محاصره كردند و ايشان را در حالي‌كه مشغول نماز شب بود دستگير وسراسيمه به تهران برده و در بازداشتگاه باشگاه افسران زنداني كردند وغروب آن روز به زندان قصر منتقل كردند.

خبر دستگيري امام به سرعت در شهر قم و مناطق اطراف پيچيد. زن و مرد از روستاها و منازل خود در شهر به سوي منزل امام حركت كردند. شعار اصلي جمعيت "يا مرگ يا خميني" بود كه از تمام فضاي قم به گوش مي‌رسيد.

سرانجام با دستگيري رهبر نهضت و كشتار وحشيانه مردم در روز ‪ ۱۵‬خرداد ‪ ۴۲‬قيام ظاهرا سركوب شد.

رژيم شاه در آغاز سال ‪ ۱۳۴۳‬با اين تصوير كه شدت عمل در ماجراي قيام ‪ ۱۵‬خرداد مردم را متنبه و مبارزين را وادار به سكوت كرده است، كوشش داشت تا وقايع سال گذشته را فراموش شده جلوه دهد.

امام در شامگاه ‪ ۱۸‬فروردين ‪ ۴۳‬بدون اطلاع قبلي، امام خميني آزاد و به قم منتقل شد كه به محض اطلاع مردم، شادماني سراسر شهر را فرا گرفت و جشن هاي باشكوهي در مدرسه فيضيه و شهر به مدت چند روز برپا شد.

اولين سالگرد قيام ‪ ۱۵‬خرداد در سال ‪ ۱۳۴۳‬با صدور بيانيه مشترك امام خميني و ديگر مراجع تقليد و بيانيه‌هاي جداگانه حوزه‌هاي علميه گرامي داشته شد و به عنوان روز عزاي عمومي معرفي شد.

‪ ۲۹‬در تير ماه سال ‪ ،۱۳۴۳‬مجاهد بزرگ آيت الله طالقاني و آقاي مهندس مهدي بازرگان از سران نهضت آزادي ايران كه به حمايت از قيام ‪ ۱۵‬خرداد برخاسته بودند در دادگاه‌هاي نظامي شاه محاكمه و به زندان‌هاي طويل المدت محكوم شدند.

افشاگري امام عليه تصويب لايحه كاپيتولاسيون، ايران را در آبان سال ‪۴۳‬ در آستانه قيامي دوباره قرار داد. اما رژيم شاه با بهره‌گيري از تجربه سركوبي قيام ‪ ۱۵‬خرداد سال قبل به سرعت دست به كار شد.

سحرگاه ‪ ۱۳‬آبان ‪ ۱۳۴۳‬دوباره كماندوهاي مسلح اعزامي از تهران، منزل امام خميني در قم را محاصره كردند.آيت الله حاج آقا مصطفي خميني نيز در روز تبعيد امام بازداشت و زنداني شد و پس از چندي در ‪ ۱۳‬ديماه ‪ ۱۳۴۳‬به تركيه نزد پدر تبعيد شد.

روز ‪ ۱۳‬مهرماه ‪ ۱۳۴۴‬حضرت امام به همراه فرزندشان آيت الله حاج آقا مصطفي از تركيه به تبعيدگاه دوم، كشور عراق اعزام شدند.

دوران اقامت طولاني و ‪ ۱۳‬ساله امام خميني در نجف در شرايطي آغاز شد كه هر چند در ظاهر فشارها و محدوديت‌هاي مستقيم در حد ايران و تركيه وجود نداشت اما مخالفت‌ها و كارشكني‌ها و زخم زبان‌ها نه از جبهه دشمن رويارو بلكه از ناحيه روحاني نمايان و دنيا خواهان مخفي شده در لباس دين آنچنان گسترده و آزاردهنده بود كه امام با همه صبر و بردباري معروفش بارها از سختي شرايط مبارزه در اين سال‌ها به تلخي تمام ياد كرده است.

از اين رو امام خميني سلسله درس‌هاي خارج فقه خويش را با همه مخالفت‌ها و كارشكني‌هاي عناصر مغرض در آبان ‪ ۱۳۴۴‬در مسجد شيخ انصاري (ره) نجف آغاز كرد، كه تا زمان هجرت از عراق به پاريس ادامه داشت.

با روي كار آمدن حزب بعث در ‪ ۲۶‬تيرماه ‪ ۱۳۴۷‬در عراق و دشمني اين حزب با حركت‌هاي اسلامي، دشواري‌هاي بيشتري فرا روي نهضت امام خميني پديد آمد، حضرت امام همچنان به مبارزات خود ادامه مي‌داد تا اينكه درديدار وزراي خارجه ايران و عراق در نيويورك تصميم به اخراج امام خميني از عراق گرفته شد و در روز دوم مهر ‪ ۱۳۵۷‬منزل امام در نجف به وسيله قواي بعثي محاصره شد.

انعكاس اين خبر با خشم گسترده مسلمانان در ايران، عراق و ديگر كشورها مواجه شد. رئيس سازمان امنيت عراق در ديدار با امام خميني گفته بود كه شرط ادامه اقامت ايشان در عراق دست كشيدن از مبارزه و عدم دخالت در سياست است و امام نيز با قاطعيت پاسخ داده بود كه به خاطر مسئوليتي كه در مقابل امت اسلام احساس مي‌كند حاضر به سكوت و هيچ گونه مصالحه‌اي نيست.

روز ‪ ۱۲‬مهر، امام خميني نجف را به قصد مرز كويت ترك گفت. دولت كويت با اشاره رژيم ايران ازورود امام به اين كشور جلوگيري كرد از اين رو امام به پاريس هجرت كرد و در نوفل لوشاتو حومه پاريس مستقر شد.

در مدت اقامت ‪ ۴‬ماهه امام در پاريس، نوفل لوشاتو مهمترين مركز خبري جهان بود و مصاحبه‌هاي متعدد و ديدارهاي مختلف امام ديدگاه‌هاي ايشان را در زمينه حكومت اسلامي و هدف‌هاي آتي نهضت براي جهانيان بازگو مي‌كرد.

به اين ترتيب جمع بيشتري از مردم جهان با انديشه و قيام ايشان آشنا شدند و از همين جا بود كه بحراني‌ترين دوران نهضت را در ايران رهبري كرد.

امام خميني در دي ماه ‪ ۵۷‬شوراي انقلاب را تشكيل داد. شاه نيز پس از تشكيل شوراي سلطنت و اخذ راي اعتماد براي كابينه بختيار در روز ‪ ۲۶‬ديماه از كشور فراركرد، خبر در شهر تهران و سپس ايران پيچيد و مردم در خيابانها به جشن و پايكوبي پرداختند.

سرانجام امام خميني بامداد ‪ ۱۲‬بهمن ‪ ۱۳۵۷‬پس از ‪ ۱۴‬سال دوري از وطن وارد كشور شد و در ‪ ۱۶‬بهمن ‪ ۵۷‬امام خميني رئيس دولت موقت انقلاب را تعيين كرد.

بدين ترتيب آخرين مقاومت‌هاي رژيم شاه درهم شكسته شد و صبحدم ‪ ۲۲‬بهمن خورشيد پيروزي نهضت امام خميني و انقلاب اسلامي و پاياني بر دوران ديرپاي سلطنت شاهان ستمگر در ايران طلوع كرد.

حيله‌ها از پي هم براي ضربه به رژيم نوخاسته جمهوري اسلامي شكل گرفت، ترور فداكارترين و موثرترين ياران انقلاب، جنگ تحميلي و هزاران تمهيد و برنامه ديگر نتوانست در اراده آهنين مردمي كه به رهبر خويش اقتدا كرده بودند خللي وارد سازد و نهال جمهوري اسلامي كه با خون عاشقان روح الله آبياري شده بود، رشد كرد و در قلب مسلمين جهان ريشه گسترد.

روح الله موسوي خميني پس از عمري تلاش و مبارزه در راه رسيدن به آمال الهي خود در چهاردهم خرداد ‪ ۱۳۶۸‬و در سن ‪ ۸۷‬سالگي چشم از جهان فرو بست و به لقاي معبود شتافت،اما پرچم سه رنگ جمهوري اسلامي ايران يادگار عظمت روح بلند او در اهتزاز ماند.